Diz ağrısı bağ kopması, kıkırdak dokunun yaralanması gibi olayların yanı sıra gut, artrit ve enfeksiyon gibi medikal durumlar sonucu oluşabilir.
Belirtileri
Diz yaralanmaları diz eklemini oluşturan kemikler, bağlar ve kıkırdak dokusunda olduğu gibi dizdeki herhangi bir bağı, tendonu ve içi sıvı dolu oluşumları (bursa) etkileyebilir. Dizin kompleks yapısı, bir çok yapıyı barındırması, yaşam boyu kullanılması, hastalık ve yaralanmalardan sıkça etkilenmesinden dolayı diz ağrısının belirti ve bulguları değişkenlik gösterebilir.
Bağ (ligaman) yaralanmaları: Dizde 4 adet bağ bulunur. İlki femur (uyluk kemiği) kemiği ile tibia ve fibulayı birbirine bağlayan doku bantlarıdır. İkincisi biri içteki medial, diğeri dışta olan lateral kollateral ligaman olmak üzere 2 adet kollateral bağlardır. Diğer iki bağ ise diz ekleminin iç kısmında birbirini çaprazlayan femur (uyluk kemiği)’un alt kısmından başlayıp tibianın üst kısmına yapışan arka (posterior cruciate ligament (PCL), ve ön (anterior cruciate ligament (ACL) çapraz bağlardır. Bu bağlardan herhangi biri yaralanırsa yürüme veya dizi bükme sırasında şiddetli ağrı, kütleme sesi, ağırlık verememe ve dizi kontrol edememe gibi belirtiler görülebilir.
Tendon yaralanmaları (Tendinit). Tendonlar kasları kemiklere bağlayan kalın fibröz bantlardır. Tendinit bir ya da daha fazla tendonun tahrip olması veya iltihaplanması durumudur. Özellikle Koşucu, kayakçı ve bisikletçi gibi atletlerde patellar tendonun ( patellar tendon femur (uyluk kemiği) kemiğinin ön kısmında bulunan Quadriceps kasını tibia kemiğine bağlayan doku bandıdır) inflamasyona yatkınlığı söz konusudur. Eğer dizde tendinit varsa bir veya her iki dizde ağrı; diz eklemine yakın bölgede şişlik; yürüme, zıplama ve eğilme sırasında artan ağrı ve dizi tam olarak uzatamama gibi belirtiler görülür.
Menisküs yaralanmaları: menisküsler diz eklemi içerisnde bulunan C şekilli kıkırdak yapılardır. Menisküs yaralanmaları sonucu yırtık farklı yerlerde ve şekillerde görülebilir. Menisküs yaralanmaları sonucu dizde ağrı; özellikle yaralanmadan 24- 36 saat sonra artan şişlik ve dizi uzatmada güçlük veya dizde kilitlenme gibi belirtiler görülebilir.
Bursit. Bursa diz ekleminin dışında bulunan kas ve tendonların diz eklemi üzerinde rahatça kaymasını/hareket etmesini sağlayan içi sıvı dolu keseciklerdir. Bursa yapılarının yaralanmasına bursit denir. Bursit oluştuğunda ısı artışı; şişlik; kızarıklık; dinlenmede bile devam eden ağrı; yürüme sırasında sızlama ve sertlik; diz üstü pozisyonda tolare edilemeyen ağrı; eğer bursada enfeksiyon olursa ateş gibi belirtiler görülebilir.
Eklem faresi. Yaralanma veya dejenerasyon bazen bir parça kemik veya kıkırdağın koparak eklem içinde serbestleşmesine neden olabilir. Bu yapı diz eklem hareketine engel olmadıkça sorun teşkil etmeyebilir.
Diz kapağı kemiğinin (Patella) stabil olmaması: Patella kemiğinin mevcut yerinde olamaması durumunda dizde şiddetli ağrı, şişlik ve dizi düzeltememe gibi belirtiler görülebilir.
Osgood-Schlatter disease. Aşırı kullanıma bağlı olarak özellikle ergenlik dönemi veya daha öncesi atletlerde görülür (13- 19 yaşlarında). Dizin ön kısmında (tibia üst ön yüzündeki çıkıntı) şişlik; tibial tuberositas (tibia üst ön yüzündeki çıkıntı) bölgesine dokununca aşırı hassasiyet); yürüme koşma sırasında artan ağrı gibi belirtiler görülür. Bu semptomlar birkaç ay sürdükten sonra genellikle ergenlik dönemi geçtikten sonra kaybolabilir).
Iliotibial band sendromu. İliotibial band pelvis kemiğinden başlayarak tibia kemiğine kadar uzanan bir bağdır. Bu bağın gergin olmasına bağlı olarak femur (uyluk kemiği)un dış kısmına sürtünür özellikle uzun koşu sonrası dizin dış kısmında keskin yanıcı ağrı; dinlenmekle geçen fakat aktivite başlangıcında tekrar başlayan ağrı görülür.
Romatoit artrit(RA): RA bütün eklemleri etkilediği gibi diz ekleminide etkileyerek ağrı; şişlik; sabah kalktığında sertlik ve sızlama; hareket kısıtlılığı gibi belirtilere neden olur. RA kronik bir hastalıktır bazı dönemlerde belirtiler artış gösterebilir.
Osteoartrit (OA). Dejeneratif artrit olarakta isimlendirilir. Diz eklemindeki kıkırdak dokunun yaşa ve kullanıma bağlı olarak kötüleşmesi sonucu oluşur. Şişlik; istirahat veya yürüme sırasında farklı şiddette ağrı; kıtırdama veya kütleme sesi; diz ekleminin esnekliğinin kaybolması gibi belirtiler görülebilir.
Kondrolamazi patella veya patellofemoral ağrı: Diz kapaği kemiği ve femur (uyluk kemiği) arasındaki ağrıyı tanımlamak için klullanılır. Bu bölgede meydana gelen dejenerasyon sonucu oluşur. Genç erişkinlerde, atletlerde veya ileri yaşlarda artrite bağlı olarak gelişebilir. Uzun süre oturma, merdiven çıkma sırasında dizin ön kısmında ağrı ve sertlik; dizi uzatma sırasında ses gibi belirtiler görülebilir.
Nedenleri
---ani travma
---tekrarlayıcı travma (iş, spor veya hobiler)
---aktiviteler sırasında ani zıplama, durma,
---uygun olmayan yere basma pozisyonları ( basketbol )
---yaşa bağlı dejenerasyon
Risk faktörleri
Aşırı kilo: Aşırı kilo veya obesite merdiven inip- çıkma, yürüme gibi günlük aktivitelerde bile diz ekleminde stresin artmasına neden olur. Aşırı kilo eklem kıkırdağındaki yıkımı artırarak osteoartrit riskinin artmasına neden olur.
Aşırı kullanım: sabahları uzun sure bisiklet çevirmek, yürümek veya günlük aktiviteleri yapmak diz etrafındaki kaslarda yorgunluk yapar ve dizdeki stresi artırır. Bu stres zamanla dizde enflamatuar ve dejenerasyona sebep olabilir. Bu yüzden aktiviteden sonra dizin dinlenmesini sağlamak gerekir.
Kas zayıflığı ve yetersiz esneklik:
Diz çevresi kasların güçsüz olması ve esnekliğinin yetersiz olmasına bağlı olarak diz üzerine binen stresi tolare edemeyerek yaralanmalara neden olabilir.
Nöromuskuler kontrol yetersizliği:
Çalışmaların gösterdiğine göre bazı kişilerde yürüme, çömelme gibi aktivitelerde hareket paternlerinde anormallikler vardır ki bu durumlar yaralanmalara neden olur.
Yapısal problemler: bacaklar arasındaki uzunluk farkları, düz tabanlık gibi durumlar yaralanmalara neden olabilir.
Yüksek riskli sporlar:
Kayak, basketbol gibi bir çok dönme, zıplama aktivitelerini içeren sporlar
Yaş: Osgood-Schlatter ve patellar tendinit gibi durumlar sıklıkla erken yaşlarda; gut, osteoartrit gibi durumlar ise ileri yaşlarda görülür.
Cinsiyet:
Patellar tendinit ve Osgood-Schlatter gibi durumlar sıklıkla erkeklerde; ön çapraz bağ yaralanmaları (ACL) ve diz kapağı instabilitesi sıklıkla kızlarda görülür.
Tedavi
Bir çok tip diz ağrısını tedavi etmenin anahtar noktası enflamasyon döngüsünü kırmaktır. Çok küçük travmalar bile vücudun bazı maddeleri salgılamasına neden olarak enflemasyona neden olur. Bu enflemasyon kendi başına ileri yıkımlara neden olabilir. Bazı kendine bakım yöntemleri ile bu enflamasyon döngüsü kırılabilir veya sonlandırılabilir. PRICE protokolü:
Protection (koruma): Yaralanan bölgenin korunması için yapılan uygulamalardır(bandajlama veya koltuk değneği kullanmak gibi)
Rest (İstirahat): Devam eden aktiviteyi bırakarak yaralanan bölgede iyileşmeye yardımcı olmak ve tekrar yaralanmayı sağlamak için yapılır.
Ice (Soğuk uygulama): yaralanmada hemen sonra soğuk uygulamak ağrı ve enflamasyonu azaltır.
Compression (kompresyon bandajı): yaralanma sonrası ödemin artmasını önleyerek eklemin sabit kalmasını sağlar
Elevation (yüksekte tutma). Yerçekimi etkisini azaltarak şişliğin önlenmesi sağlanır.
Anti- enflamatuar ilaçlar
Steroit içermeyen antienflamatuar ilaçlar (Nonsteroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs) ağrının azaltılması için kullanılır. Uzun süreli kullanıldığında veya aynı anda 2 tane NSAID kullanıldığında yan etki görülebilir.
Fizik Tedavi:
Fizik tedavi diz eklemi çevresindeki ağrının azaltılması, normal eklem hareketinin kazandırılmasını ve dizin fonksiyonlarını yeniden kazanmasını sağlar. Rehabilitasyonun erken dönemlerinde dizin tam eklem hareketi sağlanır; diz, ayak bileği ve kalçanın kas gücü artırmaya yönelik kuvvetlendirme egzersizleri denge ve stabilizasyon egzersizleri ile kombine edilir. Son aşamada ise bireyin işine veya yapacağı spora özgü aktiviteler yapılarak yaralanmanın tekrarlanması önlenir.
Cerrahi:
Alternatif yöntemler
Glukozamin ve kondrotin (Glucosamine& chondroitin):
Bu maddeler doğal olarak kıkırdak dokusunda bulunduğu gibi beslenme yoluylada alınabilir. Bazı kişilerde diz ağrısını azaltır. Amerikada devletin sponsor olduğu bir araştırma sonucunda glukozamni ve kondrotin maddeleri herkeste etkili olmamasına rağmen orta ve şiddetli ağrısı olanlarda ağrıyı azalttığı rapor edilmiştir.
Akupunktur: Araştırmaların gösterdiğine göre akupunktur bazı kişilerde ağrının azalmasına yardımcı olur.
Önleme
Kilo verme: fazla kiloları vererek fiziki olarak fit olmak diz eklemine binen stresi azaltacağı için diz yaralanmaları önlenebilir.
Kuvvetlendirme: Zayıf kasların yaralanma riskini artırdığı göz önüne alındığında diz çevresi kasların kuvvetlendirilmesi önemlidir.
Uygun egzersizleri yapın:
Spor ayakkabılarına dikkat ediniz: Düzgün spor ayakkabı kullanmak spor sırasında oluşabilecek yaralanmaları azaltır.
Kendinizi dinleyiniz: Aktivite sırasında eğer diziniz ağrıyorsa veya yorgunluk hissediyorsanız spora ara veriniz.
Uzm. Fzt. Osman COBAN, 2010
